مسبی
تنبور سازی شغلی روبه فراموشی

تنبور سازی شغلی روبه فراموشی

ثبت: 1393/3/13   ویرایش: 1393/3/13
بازديد: 1,342
نویسنده: kharidasan


در ایران تعداد کمی از سازها را می توان برشمرد که جنبهای اساطیری دارند یا مقدس و مورد احترام شمرده می شوند و سمبل هایی را هنوز با خود حمل می کنند . تمبیره نوبان )هرمزگان(، بوق )بوشهر(، دهل رحمانی )هرمزگان و بلوچستان( و تنبور )کرمانشاهان( از جمله این سازها هستند. تنبور را سمبل کلام حق می دانند و حرمت آن بدان پایه است که در میان یارسان به ندای الحق معروف است.
تقدس این ساز البته مربوط به شکل یا جنس مواد به کار رفته در ساختمان آن نیست، بلکه به خاطر ارزش معنوی آن است.
این ساز در گوران و کرند «تمیُره»، در صحنه به «تمیَره» در میان لک های لرستان و کرمانشاهان به تمور معروف است و در اشعار سید یعقوب ماهیدشتی گاه به صورت تمور آمده است.
حوزه رواج تنبور در کرمانشاهان، دو کانون اصلی گوران و صحنه است. تنبور ساز مقدس عرفانی از قدیمی ترین سازهای ایرانی است و هزاره های عمر خود را پشت سر گذاشته. قلندری تکیده و لاغر و همیشه مسافر که نقش اندامش را بر سنگهای شش هزار سال پیش در شوش خوزستان و تپه های کیوان و بنی یونس در اطراف شهر موصل پیدا کرده اند.
تنبور یکی از سازهای زهی است که در آن سیم‌ها از روی دسته‌ای بلند و کاسه‌ای عبور کرده‌است و با ضربه انگشتان به صدا درمی‌آید. تنبور را بعضی تنبوره نیز گفته اند. امروزه از تنبور می‌توان به ساز محلی با دسته‌ای بلندتر و کاسه‌ای بزرگتر و منحنی تر از سه‌تار دارای سه سیم و چهارده پرده که به فاصله اکتاو در ساز پرده‌بندی شده، تعبیر نمود. ویژگی‌های اجرایی آن در دوتار مشهود نیست. تنبور را با پنجه نوازند و این خود دلیلی است بر ارتباط خانوادگی تنبور و دوتار محلی و سه‌تار که آنها نیز با انگشت(ناخن) به صدا در می‌آیند، است. تنبور ، دارای شخصیتی عرفانی و حماسی است و این ساز برای نواختن قطعات حماسی نیز استفاده می شود.
از مقامات و نغمه هایی که در آن زمان ها با این ساز نواخته شده اطلاع دقیق و مستندی در دست نیست، ولی می توان ادعا کرد شاید مقامات کلام یارسان نزدیکترین نواها به آن نغمات باشد زیرا مقامات یاد شده و همچنین ساز تنبور بیش از هزار سال است که با احترام و تقدس و امانت داری توسط مردم یارسان حفظ شده است و امروز در مهد اصلی تنبور(منطقه گوران) هنوز نواهایی به گوش می رسد که بوی فرهنگ و تمدن کهنسال این مرز و بوم از آن به مشام جهان می رسد.
کاسه طنینی تنبور در گذشته یکپارچه بوده، اما امروزه هم کاسه های یکپارچه و هم ترکه ای دیده می شوند. تنبورهای گوران غالباً دارای کاسه یکپارچه اند و در صحنه بیشتر کاسه ها ترکه ای ساخته می شوند. کاسه های ترکه ای قدمت زیادی ندارند و حداکثر عمر آنها حدود 120 تا 130 سال است.
در طول سير و سفر تاريخي و فرهنگی تنبور در نقاط و نواحی مختلف نامها و شکلهای متفاوتی پيدا کرده است . به گمان قوی ميتوان گفت که اکثر سازهای زهی مضرابی از اين ساز کهن مشتق شده و کمال يافته اند و به عنوان مادر سازهای زهی مانند : تار ، سه تار ، عود ، دوتار ، گيتار ، ماندولين ، ديوان و .... شناخته شده است و در کرمانشاه و کردستان ايران رايج است و زينت مجالس عرفانی و محافل روحانی است.
انواع تنبور به اسامی زیر خوانده شده:
تنبور قوچانی ، شروانی ، بغدادی ، تيسفونی و انواع دو تار ، چگور ، قپوز و .... با شکلهای مشابه هنوز در بيشتر مناطق ايران حضور دارد . و آنطوری که در فرهنگنامه ها آمده در ايران باستان مصر و آشور اين ساز وجود داشته در آشور آنرا پاندورا ميخواندند و اين ساز دارای سه سيم بوده است و يونانيان تنبور را بصورت فاندورا اقتباس کرده و سپس بصورت پاندورا وارد زبان و منطقه اروپايي گرديده است .
تنبور که مردمان الحق بخصوص در کردستان و کرمانشاه قرنهای متمادی در نگاهداری آن و نعمات باستانی و اهورايي آن کوشيده اند ساز مذهبی و آييني آنها و همدم قلندران عارف وحق پرستان است بطوريكه قبل و بعد از نواختن دست و دستانش را می بوسند و بر ديده ميگذارند . آهنگ و نغمه های تنبور به صورت |مقامی| اجرا می شود و مانند كليه موسيقي های ايران زمين دارای تمی موزون و بدون وزن و در بعضی مقامهای آن اوزان بصورت سنگين و فراخ ميباشد که بسيار کهنسال مينايد و قدمت و سابقه دور و دراز آنرا نشان ميدهد. کاسه تنبور بيضي شکل و دسته ای نسبتا بلند دارد . دارای 13 الی 14 و حداکثر 15 دستان - پرده- بوده و فواصل آن نزديك به پرده و نيم پرده است و برخلاف سازهای موسيقي سنتی در اين ساز ربع پرده وجود ندارد و اين نشانگر اصالت و دست نخوردگی آن است .
تنبور سازي است از خانواده آلات موسيقي رشته اي .آنگاه كه اين محفظه صوتي به تدريج شكل بيضي پيدا كرده و اندك اندك يك قسمت از دو قسمت باريك بيضي طويل تر و باريكتر شده و هنگامي نام بربط يا عود بر آن نهاده شده كه دسته ساز اندكي بلندتر شده و كاسه طنين ساز ، پر حجم تر گشته است در همين عصر است كه ساز ديگري آفريده شده است . بر اين ساز نيز در مناطق مختلف گيتي نامهاي گوناگون نهاده شده است . از جمله در ايران آن را تنبور ناميده اند .
فارمر مينويسد : با انتشار دين اسلام به اكناف عالم تاثير ايران در آلات موسيقي به همه جا رخنه كرد و حتي در نقاطي هم كه اسلام انتشار نيافته بود راه يافت ، يعني از طرف مشرق به سواحل اقيانوس اطلس و از شمال به سيبري و از جنوب به هندوستان و جزاير شرقي هند نفوذ كرد. تنبور كه در ممالك مجاور ايران به | طنبوره | معروف شد به تدريج به چين رسيد و موسوم به | تنپولا | گشت. در يونان آنرا| تام پوراس | ناميدند. از يونان به آلباني رفت و آنرا | تامورا | خواندند . در روسيه آنرا | دومبرا | ، در سيبري و مغولستان | دومبره يا دمبوره | نام نهادند و در بيزلنس معروف شد به | پاندورا | . ساير اقوام اروپايي توسط بيزانس با اين ساز آشنا شدند . اين ساز در تركيه و هندوستان رواج يافت .
در فرهنگ موسيقي | ريمان | واژه تنبور آمده است :
تنبور سازي است منسوب به ايرانيان و اعراب و از خانواده عود . | ريمان | عقيده دارد كه اين ساز در هندوستان | تمبوري | ناميده ميشود كه بيشك همان تنبور ايراني است . در ايتاليا آنرا | تمبورو | و در قفقاز | تمپور | گويند . ارمنيها مانند ايرانيها آنرا تنبور مينامند .
در فرهنگ موسيقي | گروو | گفته شده كه كلمه تنبور در طي زمان در اثر تلفظهاي ملل مختلف به اسمهاي مختلف در آمده است .
| ژول روئانه | مينويسد : فارابي از مولفان قرن دهم ميلادي آلات موسيقي زمان خود را مانند عود و تنبور خراساني، تنبور شيرازي و ... به طور دقيق نشان داده است . بين اين سازها تنبور بغدادي كه در دمشق مرسوم بوده ، پرده بندي متفتوت داشته است .
در فرهنك كامل آلات موسيقي | زاكس | آمده است : تنبور فارسي و كردي و عبري به شكل تخم مرغ است و دسته بلند دارد و در حقيقت ساختمان تنبور نخستين گامي است كه بشر در طريق رشد و تحولاين قبيل سازها برداشته است . به طور كلي ميتوان چگونگي تغييرات شكل ظاهري تنبور را از زمان آشوريها تا عصر حاضر مشاهده كرد . امروزه تنبور به يك قشر وسيع از جامعه بشري تعلق دارد . ريشه لغوي تنبور | پاندورا | بوده است . تنبور در نقاط مختلف ايران ، نامهاي خاصي داشته است ، مانند تنبور خراساني و ميزاني يا تنبور بغدادي يا تركي ، شروانيان و از آنچه ياد شده چنين بر ميايد كه تنبور باستاني مشخصاتي به اين ترتيب داشته است 1_سازي رشته اي 2_نواختن با ناخن يا سه انگشت دست راست 3_در آغاز يك تار يا يك رشته داشته است 4_ تنبور دو نوع بوده يك نوع كه پرده يا دستان ميبستند و ديگري بدون پرده بوده است 5_ شكل ظاهري آن مانند دو تار ( چگور ) بوده است .6_بي ترديد داراي گوشي و خرك بوده است .
تنبور سازي؛ شغلي فراموش شده در صحنه
تنبورسازي يکي از حرفي است که آن را به عرفا و دراويش نسبت مي‌دهند و يکي از پايگاه‌هاي اين فرق در ايران کرمانشاه و بطور اخص شهر صحنه است. تنبور يا به قول املايي ديگر طنبور، يکي از سازهاي زهي است که در آن سيم‌ها از روي دسته‌اي بلند و کاسه‌اي عبور کرده‌ و با ضربه انگشتان و يا همان زخمه به صدا درمي‌آيد.
امروزه از تنبور مي‌توان به ساز محلي با دسته‌اي بلندتر و کاسه‌اي بزرگتر و منحني‌تر از سه‌تار داراي دو يا سه سيم و چهارده پرده که به فاصله اکتاو در ساز پرده‌بندي شده، تعبير کرد. ويژگي‌هاي اجرايي آن در دوتار مشهود نيست. تنبور را با پنجه مي‌نوازند و اين خود دليلي است بر ارتباط خانوادگي تنبور و دوتار محلي و سه‌تار که آنها نيز با انگشت(ناخن) به صدا در مي‌آيند.
هميشه تنبور در نواحي باختري ايران به ويژه در انجمن تنبورنوازان، قلندران و درويش‌هاي اهل طريقت کردستان و کرمانشاهان استفاده مي‌شود که با آن موسيقي مذهبي خود را اجرا مي‌کنند.
ميعادگاه تنبورسازي و تنبورنوازي
صحنه به عنوان ميعادگاه تنبورسازي و تنبورنوازي ياد مي‌شود. هنوز هم پيرمرداني هستند که با هيبت درويشي خود بر کوي و برزن نشسته و تنبور مي‌نوازند. هنوز هم هستند تنبورسازاني مسن که در خانه‌هاي خود تنبور مي‌سازند و اين کار را يک کار قدسي مي‌پندارند اما ديگر اين شهر شاهد کارگاه‌هاي قديمي و پرتعداد تنبور نيست و تنها دو کارگاه در اين شهر هنوز هم تنبورهاي دست ساز روانه بازار مي‌کنند؛ سازسازي نکيسا و سازسازي زندي.
اين دو هنوز هم بر اين شغل اصرار مي‌ورزند و کورسوي اميد زنده ماندن ساز در اين شهر را روشن نگه مي‌دارند.
مقام‌هايي که در شيوه صحنه اجرا مي‌شوند به دو دسته مقام‌هاي |حقاني| و |باستاني يا مجلسي| تقسيم مي‌شوند که مقام‌هاي حقاني تنها در جم‌خانه‌ها در مراسم آييني نواخته مي‌شود.


منبع: امیر شیرزادی

امتیاز دهی به مقاله




مسابقه

شرکت کننده ها: 7 نفر

1. جمال قاسمي
2. احسان اکبري
3. ايمان محبي راد
4. راضيه آقانبي
5. اکبر سليماني
6. عليرضا عامري
7. آرش مويدي

کسانی که به سوال زیر پاسخ صحیح دهند به قید قرعه، به یک نفر آنها 25000 ریال اهدا می شود.

شروع مسابقه: 1393/3/13    پایان: 1393/3/22

هزینه شرکت در مسابقه: 3000 ریال


سوال) کانون اصلي تنبور سازي در کرمانشاه کدام است؟




این مسابقه به پایان رسیده است و گزینه صحیح مشخص شده است.
برنده ها: 1) جمال قاسمي   

نظرات   (1 نظر)
مرتب سازی بر اساس:


آرش مویدی (18:56   1393/3/14)

بسیار عالی بود دوست عزیز.. کد: 1276


 

شما می توانید درباره تنبور سازی شغلی روبه فراموشی نظر دهید یا سوال بپرسید:

  کد امنیتی

کلمات کلیدی: هنر ، تنبور ، ساز ، سنت ، صحنه ، گوران ، ایران
اشتراک گذاری این مطلب در لینکدین   اشتراک گذاری این مطلب در فیس بوک   اشتراک گذاری این مطلب در تویتر   اشتراک گذاری این مطلب در کلوب   اشتراک گذاری این مطلب در گوگل بوک مارک   اشتراک گذاری این مطلب در یاهو   اشتراک گذاری این مطلب در گوگل پلاس وان   ارسال این مطلب به ایمیل دوستان   محبوب کن - فیس نما
اشتراک گذاری